Tα μπαχάρια δια μέσου των αιώνων

Κωνσταντινούπολη

Φωτ. από το «Καπαλί Τσαρσί» -«Σκεπαστή Αγορά» στην Κωνσταντινούπολη με τα πολλά καταστήματα μπαχαρικών στην «Misir Carsisi» – Αιγυπτιακή Αγορά.

Γράφει η Ελένη Χαλκιάδου-Βαξεβανίδου 

Η πρώτη φορά που βρέθηκα στον πραγματικά μαγευτικό κόσμο των μπαχαρικών, ήταν πριν μερικά χρόνια στο σούκ (παζάρι) της πόλης Φεζ  στο Μαρόκο.  Είχαμε επισκεφθεί ένα από τα μεγαλύτερα καταστήματα μπαχαρικών, όπου  μας ξενάγησαν σ’ ένα χώρο γεμάτο με κάθε λογής μπαχαρικά.

κκκκ

Σπέρματα αστεροειδούς γλυκάνισου, που χρησιμοποιείται στη μαγειρική, ποτοποιία και τη φαρμακευτική.

Κάποια στιγμή βρέθηκα να έχω στην παλάμη μου ένα καταπληκτικό αστεροειδή γλυκάνισο, που έμοιαζε με υπέροχο κόσμημα. Κρατώντας το στη παλάμη μου, το μυαλό μου άρχισε να ταξιδεύει σε κόσμους φανταστικούς.

Θυμήθηκα τον θρύλο που θέλει τη Βασίλισσα του Σαββά, να προσφέρει στον Βασιλέα Σολομώντα μαζί με χρυσάφι, πολύτιμους λίθους και μπαχαρικά, σαν πανάκριβο δώρο. Ακόμη ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν τα μπαχαρικά στην παρασκευή καλλυντικών, αλλά και στην τεχνική μουμιοποίησης, καθώς και την τοποθέτησή τους στους τάφους. Αλλά και ότι οι αρχαίοι μάγοι και οι μάγισσες  χρησιμοποιούσαν τις ασέληνες νύχτες τα μπαχαρικά σε ξόρκια και γητέματα και σε θυμιατά μαζί με διάφορα λιβάνια. 

Μετά μου ήρθαν στο μυαλό, τα λόγια που λέει ο παππούς στον εγγονό στην πολύκροτη ταινία «Πολίτικη Κουζίνα», όταν προσπαθεί να τον μυήσει στον κόσμο των μπαχαρικών: «Πιπέρι που καίει σαν τον Ήλιο, κόκκινο πιπέρι ζεστό σαν τον Ερμή, κανέλλα η Αφροδίτη, γλυκιά και πικρή σαν όλες τις γυναίκες και η Γη, το αλάτι του ηλιακού συστήματος, καθώς τίποτα δεν γίνεται χωρίς αυτό.».

Οι μνήμες με πήγαν έπειτα στους πειρατές  και τα κουρσάρικα καράβια που μάχονταν για τα πολύτιμα φορτία των μπαχαρικών κατά το Μεσαίωνα. 

Είναι αλήθεια ότι δεν ήταν λίγοι εκείνοι που γοητεύθηκαν από την ιστορία αλλά και κόσμο των μπαχαρικών δια μέσου των αιώνων.  Περιγραφές εξερευνητών κάνουν λόγο για το μεθυστικό άρωμα των μπαχαρικών που πλανιόταν πάνω από τα .εξωτικά νησιά της Ανατολής, καθώς και για ολόκληρες πόλεις του Δυτικού κόσμου, που μοσχοβολούσαν όταν οι έμποροι ξεφόρτωναν το πολύτιμο φορτίο τους από τα καράβια. 

Από την διεθνή βιβλιογραφία, ξεχωρίζουν «Ο δρόμος των μπαχαρικών» του Giles Milton και το «Μπαχαρικά και Μεσαιωνική φαντασία» του Paul Freedman

βββ

Στην Αθήνα, κατάστημα μπαχαρικών της «Βαρβακείου Αγοράς».

Το πρώτο είναι μία όμορφη, περιπετειώδης ιστορικά τεκμηριωμένη αφήγηση από πρώτο χέρι και μια σαγηνευτικά χρωματισμένη αναπαράσταση του κόσμου των ανακαλύψεων, που άνοιξε τον 17ο αιώνα. Αναφέρεται σε έναν Άγγλο έμπορο, τυχοδιώκτη, που αποβιβάστηκε στο νησάκι Ρουν, ένα ηφαιστιογενή βράχο στις Ανατολικές Ινδίες, τα Χριστούγεννα του 1616.  Εκεί αντίκρισε ένα δάσος από λυγερά δένδρα, με εξαίσιο και φίνο άρωμα, τις γνωστές σήμερα «μοσχοκαρυδιές».

Στην εισαγωγή του δεύτερου βιβλίου, ο Paul Στην Αθήνα, κατάστημα μπαχαρικών της «Βαρβακείου Αγοράς¨.Freedman, αναφερόμενος στον σπουδαίο ιστορικό, πολιτικό και πολιτισμικό ρόλο, που διαδραμάτισε το εμπόριο και η διακίνηση των μπαχαρικών, γράφει: «Το σημείο εκκίνησης του επεκτατισμού δεν έχει καμία  σχέση με την άνοδο της όποιας θρησκείας ή με την άνοδο του καπιταλισμού -έχει όμως μεγάλη σχέση με το πιπέρι».

Η αλήθεια είναι ότι, δεν είναι ευρέως γνωστό ότι το εμπόριο των μπαχαρικών επηρέασε έντονα την πορεία της παγκόσμιας ιστορίας, διαμορφώνοντας τον κόσμο μας έως σήμερα. Η χρήση των πρώτων μπαχαρικών μας οδηγεί στα βάθη του χρόνου. Και υπάρχουν αναφορές,  σύμφωνα με τις οποίες, το εμπόριό τους στην Ινδία ξεπερνά τα 7.000 χρόνια, Από εκεί, μεταφέρεται στην Μεσοποταμία, την Αίγυπτο έως την Αραβία. 

Υπάρχουν επίσης αναφορές για την χρήση μπαχαρικών σε αρχαίους ασσυριακούς μύθους, σε ιερογλυφικά στην Αίγυπτο και στις ιστορίες της Βίβλου.  

Από το 3.000 π.Χ. και έως τους πρώτους μεταχριστιανικούς χρόνους, οι Άραβες κατείχαν το μονοπώλιο διακίνησης μπαχαρικών και βοτάνων από τις Ανατολικές χώρες. Αυτό το μονοπώλιο άρχισε να καταρρέει, όταν οι Αιγύπτιοι και οι Ρωμαίοι ήρθαν οι ίδιοι σε επαφή με τους εμπόρους της Ινδίας. Κι αυτά ήταν διαθέσιμα μόνο στις ανώτερες τάξεις των Ρωμαίων και τα εκτιμούσαν όσο και το χρυσό.

Η Αλεξάνδρεια, της Αιγύπτου, κατά την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εξ άλλου, έγινε διεθνές εμπορικό κέντρο μπαχαρικών με προέλευση την Ινδία και από εκεί γινόταν η προώθηση τους προς την Ελλάδα και Ευρώπη. 

Αρχικά τα μπαχαρικά από την Κίνα, την Ινδία, την Κεϋλάνη, τη Σρι Λάνκα, τη Μαλαισία και την ευρύτερη περιοχή της Ινδονησίας μεταφέρονται με καραβάνια, τα οποία ακολουθούσαν κυρίως τον περίφημο «δρόμο του μεταξιού».  Αλλά αργότερα η διακίνηση και το εμπόριό τους πέρασε στις θαλάσσιες μεταφορές. 

Κατά τον 10ο αιώνα μ.Χ. η Βενετία αναδείχθηκε σε  μεγάλο κέντρο εμπορίου και διακίνησης μπαχαρικών. Στα τέλη του 15ου αιώνα και άλλες πόλεις και χώρες της Ευρώπης προσπάθησαν να σπάσουν αυτό το μονοπώλιο και άνοιξαν νέους δρόμους προς τις χώρες παραγωγής μπαχαρικών. Έτσι, οι Πορτογάλοι θαλασσοπόροι έφεραν μπαχαρικά από την Ινδία , διαπλέοντας το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας.

Το γεγονός αυτό και η παράκαμψη των μουσουλμανικών χωρών, δημιούργησε νέα δυναμική και οδήγησε στην ανακάλυψη νέων χωρών, όπως και στη δημιουργία τεράστιας εμπορικής κίνησης μεταξύ Ευρώπης και Άπω Ανατολής. Έτσι, κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, τα μπαχαρικά αποτέλεσαν κινητήρια δύναμη για την ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας και του διεθνούς εμπορίου. 

Το πέρασμα από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση, σημαδεύτηκε από έντονες ναυτικές συγκρούσεις. Από τον 15ο έως τον 17ον αιώνα, Ισπανοί, Πορτογάλοι, Άγγλοι και Ολλανδοί, επιδόθηκαν σε σκληρούς ανταγωνιστικούς πολέμους για την αποκλειστική μεταφορά και το εμπόριο των μπαχαρικών.

Οι μεγάλες ανακαλύψεις από τα μυθικά ταξίδια «στα πέρατα του κόσμου», έσμιξαν τόπους μακρινούς, ένωσαν πολιτισμούς, αλλά ταυτόχρονα πυροδότησαν πολέμους, οι οποίοι σηματοδότησαν την άνοδο και την κατάρρευση αυτοκρατοριών ενώ παράλληλα αποτέλεσαν βασική αιτία, για την υπογραφή διακρατικών και εμπορικών συμφωνιών. Συμφωνιών που έπαιξαν πρωτεύοντα ρόλο στην διαμόρφωση των σχέσεων των ισχυρών Εθνών, αλλά και στις διεθνείς ισορροπίες ενώ αποτέλεσαν αφορμή και για την εξάπλωση, αλλά και την αλληλεπίδραση θρησκευτικών πεποιθήσεων και παραδόσεων ανά τον πλανήτη.  Από αυτή την οπτική γωνία, μπορούμε να πούμε, πως τα μπαχαρικά, διαδραμάτισαν το δικό τους ρόλο στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. 

Τον 20ο αιώνα κέντρο διακίνησης μπαχαρικών στον δυτικό κόσμο έγινε το Λονδίνο, ενώ περί τα τέλη του 20ου αιώνα τη σκυτάλη πήρε η Νέα Υόρκη όπως επίσης και την πρώτη θέση στο παγκόσμιο εμπόριο. 

Αλλά, τι είναι αυτό που κατέταξε τα μπαχαρικά ψηλά στην κλίμακα των πολύτιμων αποκτημάτων από τους αρχαίους χρόνους; 

Ο βιολόγος, συγγραφέας και ερευνητής των ιδιοτήτων των φυτών, Ορέστης Δαβίας, αναφέρει πως «το άρωμα, η γεύση, καθώς και οι αντιδράσεις που προκαλούν στον άνθρωπο τα μπαχαρικά, οφείλονται κυρίως στα αιθέρια έλαια που περιέχουν» και προτείνει να τα χρησιμοποιούμε άφοβα, διότι «εκτός από το φαγητό, αρταίνουν και τον έρωτα, ανοίγουν την όρεξη και μαζί ξυπνούν την επιθυμία».

♦ Το σύνολο του περιεχομένου και των υπηρεσιών του site διατίθεται στους επισκέπτες αυστηρά για προσωπική χρήση. Απαγορεύεται η χρήση ή επανεκπομπή του, σε οποιοδήποτε μέσο, μετά ή άνευ επεξεργασίας, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη.

About mkskoulios

Editor, researcher, writer
This entry was posted in Ιστορικά - Λαογραφικά Θέματα, Πρόλογος. Bookmark the permalink.