Το τέλος του Καβάφη

¨Δεν θέλω να γυρίσω να μη διω και φρίξωd92bc991935850ca36e7276dd00e54eb

τι γρήγορα που η σκοτεινή γραμμή μακραίνει,

τι γρήγορα που τα σβυστά κεριά πληθαίνουν¨.

Ήδη από το 1930 ο Καβάφης είχε αρχίσει να έχει προβλήματα με το λάρυγγα του. Το 1932 οι ενοχλήσεις πληθαίνουν και οι Αλεξανδρινοί γιατροί διαγνώνουν καρκίνο. Έτσι, αρχές καλοκαιριού ταξιδεύει στην Αθήνα για θεραπεία. Εκεί, βρίσκει το κουράγιο και συναντά διάφορους Αθηναίους λογίους, μεταξύ των οποίων και τον Θεοτοκά στο ξενοδοχείο ¨Κοσμοπολίτ¨, όπου είχε καταλύσει. Εκείνος αργότερα θυμάται : ¨Ήταν ένα ανθρώπινο ερείπιο, αλλά επιβλητικό¨

Στα τέλη Αυγούστου το καϊρινό ¨Φως¨ γράφει : ¨Κατά τας αθηναϊκάς συναδέλφους ο Αλεξανδρινός ποιητής κ. Κ.Π. Καβάφης, ο οποίος ως γνωστόν είχεν υποστεί θεραπείαν του λάρυγγος εις το νοσοκομείον του Ερυθρού Σταυρού, αναρρώσας εξήλθεν αυτού. Ο κ. Καβάφης θα παραμείνη επί χρονικόν τι διάστημα εις Κηφισσιάν, θα αναχωρήση δε κατόπιν επιστρέφων στην Αλεξάνδρεια¨. Τελικά, του γίνεται τραχειοτομία. Ο ποιητής δεν μπορεί να μιλήσει πια. Σημειώνει σε χαρτί μονάχα ότι χρειάζεται. Και στα τέλη Οκτωβρίου το ¨Φως¨ επανέρχεται : ¨Κατά τηλεγραφήματα εξ Αθηνών ο Αλεξανδρινός ποιητής κ. Καβάφης μετά τρίμηνον διαμονήν εν Αθήναις, όπου υπέστη επιτυχή εγχείρησιν εις τον φάρυγγα, ανεχώρησεν εξ Αθηνών επανακάμπτων εις Αλεξάνδρειαν¨, ενώ ο αλεξανδρινός ¨Ταχυδρόμος¨ στις 24 Οκτωβρίου μεταξύ άλλων αναφέρει : ¨Αναχωρών σήμερον εξ Αθηνών, φθάνει μεθαύριον εις την αγαπημένην του Αλεξάνδρεια ο επί μήνας απουσιάσας εντεύθεν ποιητής Καβάφης. […] Ευτυχώς επιστρέφει με βελτιωμένην αισθητώς την υγείαν του. Την παρελθούσαν εβδομάδα ο κ. και η κ. Ουράνη, καλοί του ποιητού φίλοι και εκτιμηταί, έδωκαν προς τιμήν του φιλικήν αποχαιρετηστήριον δεξίωσιν, εις ην είχον κληθή πολλοί διαννοούμενοι. Κατ΄ αυτήν ο μουσουργός κ. Μητρόπουλος έπαιξεν εις το πιάνο και ετραγούδησε δέκα ποιήματα του Καβάφη, τολμηράς τεχνοτροπίας, κάθε εν των οποίων, όπως εξήγησεν ο ίδιος, έχει ως βάσιν ένα διαφορετικόν αρχιτεκτονικόν μουσικόν σχέδιον. Τα κομμάτια αυτά, τα οποία κατεχειροκροτήθηκαν, ο κ. Μητρόπουλος τα εχαρακτήρισεν ως ¨δέκα καλλιτεχνικούς μαθηματικούς υπολογισμούς με ήχους και λόγια¨.

Ο Καβάφης επιστρέφει στην πόλη του Αλεξάνδρου και ο ¨Ταχυδρόμος¨ σημειώνει : ¨Οι πολυπληθείς φίλοι και θαυμασταί του αλεξανδρινού ποιητή είδον αυτόν επιστρέφοντα […]. Αι εντυπώσεις του κ. Καβάφη εκ της ελληνικής πρωτευούσης είναι πράγματι ενθουσιώδεις […]. ¨Εγνώριζον, βεβαίως, ότι έχω πολλούς φίλους του έργου μου εις την Ελλάδα, αλλά δεν ανέμενον τόσους, όσους παρήλασσαν εις το ξενοδοχείον όπου κατέλυσα¨, μας είπε μεταξύ άλλων. ¨Ιδίως μεταξύ των νέων, αλλά και μεταξύ των μεσηλίκων λογοτεχνών, δεν αριθμώ ολιγωτέρους¨.

Η θεραπεία τελικά δεν απέδωσε… Στο κρεβάτι γράφει τους τελευταίους του στίχους… ¨Εις τα περίχωρα της Αντιόχειας¨… Στις αρχές Απριλίου μεταφέρεται στο Ελληνικό Νοσοκομείο Αλεξανδρείας, κοντά στο σπίτι του. Το Σάββατο 29 Απριλίου 1933, ανήμερα των γενεθλίων του, παθαίνει συμφόρηση και πεθαίνει στις 2 τα ξημερώματα. Λίγο αργότερα, ο ζωγράφος Ν. Γώγος μαζί με τον γλύπτη Θωμόπουλο πήγαν στο νοσοκομείο και πήραν τη νεκρική του μάσκα. Το απόγευμα γίνεται η κηδεία του στον Άγιο Σάββα και το ¨Φως¨ περιγράφει : ¨Παρέστη ότι η Αλεξάνδρεια έχει καλόν εις σκέψιν και τέχνην. Ο Γεν. Πρόξενος κ. Σκέφερης μετά του υποπροξένου κ. Καψαμπέλη, οι κ.κ. εφέτης Βρυάκος, Λεοντής, δικηγόρος Σαράτσης, Λιάτσης, Τήνιος, ιατρός Σαράφης, Νομικός, δικηγ. Περίδης και κα, Γκίκας, Β. Παυλίδης υποδιευθ. Εθν. Τραπέζης, ζωγράφος Γώγος, Πολ. Μοδινός, ιατρός κα Τουρτούλη-Ράμου, Ν. Μεταξάς διευθυντής της Βιβλιοθήκης, Γρ. Σαρρής, Ιω. Βαλλινάκης, ιατρός Γεωργίου, Δημ. Θωμόπουλος, ζωγράφος Ιω. Μηταράκης, Ανατολέας, Ν. Τριανταφυλλίδης, Αλ. Σεγκόπουλος και κα, ιατρός Καρόπουλος, Κ.Ν. Κωνσταντινίδης, δικηγ. Βίκ. Σμυρνιάδης, Αλιθέρσης, Τίμος Μαλάνος, αρχιτέκτων Νικολαΐδης, Γ. Λεχωνίτης, Γρ. Σαρκισιάν, Γαστών Ζανανίρη, μηχ. Αρκουδάρης, Αριστάρχης Διευθ. Νοσοκομείου, Γερογιάννης και άλλοι. Μετά την νεκρώσιμον ακολουθίαν, της οποίας παρέστη ο Άγιος Τριπόλεως, ο Γενικός Πρόξενος κ. Σκέφερης ωμίλησε καταλλήλως. Εις το νεκροταφείον, όπου ανέμενε πολύς κόσμος, απεχαιρέτισε τον νεκρόν ο κ. Λεοντής¨.

%cf%84%ce%b1%cf%86%ce%bf%cf%83-%ce%ba%ce%b1%ce%b2%ce%b1%cf%86%ce%b7-2Την ίδια μέρα, ο ¨Αρίστο¨ καταθέτει μερικές σκέψεις του στον ¨Ταχυδρόμο¨ : ¨[…] Η Αλέξάνδρεια έχασε με τον θάνατον του τον διανοητικώτερο της άνθρωπο. Διότι για μένα ο Καβάφης δεν ετιμούσε ως διανοητικός Έλλην μόνον τον Ελληνισμό της πόλεως αυτής, ετιμούσε και ολόκληρη την πόλι. […] Είχε συνηθίσει, χρόνια πολλά, να ζη διανοητικά ανάμεσα στο χομ του. Αυτό τον ενέπνεε. Σ΄ αυτό είχε κανείς ολόκληρο τον εγκέφαλο του. Δια τούτο ακριβώς και στο σπίτι του εφρόντιζαν όλοι να δουν τον Καβάφη. Στο δρόμο, στο καφενείο, στο εστιατόριο, ο ποιητής δεν ήτο ο ίδιος. […] Σ΄ αυτό σας μιλούσε αριστοτεχνικά, επάνω σε όλα τα θέματα… Ποίησις, ιστορία, φιλοσοφία, αρχαιολογία, καλλιτεχνία, πατριδολογία – ο Καβάφης ήτο αρκετά εθνικόφρων –  κοινωνιολογία, ήσαν όλα θέματα επάνω εις τα οποία μιλούσε, με γνώσιν πολλήν και με κομψότητα. Η ιστορική του ιδίως μνήμη ήτο κάτι το επίφθονον, αλλά το ίδιο και η διαύγεια του. […] Μέσα σ΄ ένα κύκλο ευρύ, ο Καβάφης ήτο ο διδάσκαλος. Οικοδεσπότης αφ΄ ενός, ευρυμαθέστατος αφ΄ ετέρου. Υπήρχαν στιγμές που η ¨εριντισιόν¨ του κατέπλησσε. Γι΄ αυτό και από το σπίτι του προχθεσινού νεκρού επέρασαν άνθρωποι εκλεκτότατοι και μάλιστα απ΄ το εξωτερικό. […] Με τον θάνατον του, εχάθηκε, φευ !, και η διανοητικώτερη γωνιά της Αλεξανδρείας […]. Ο Καβάφης έγραψε ελάχιστα και μόνο ποιήματα. Αλλ΄ είπε πολλά. Η δύναμις του ήτο η διαλεκτικότης του, το ακρόαμα της ¨εριντισιόν¨ του. Και να σκεφθή κανείς, ότι ο άνθρωπος αυτός απέθανε άλλαλος !…¨.

Την επόμενη μέρα, η πεζή πραγματικότητα επιστρέφει και το ¨Φως¨ γράφει : ¨Η κατοικία του αποβιώσαντος εν Αλεξανδρεία ποιητού Καβάφη εσφραγίσθη υπό του Ελληνικού Προξενείου. Πιστεύεται ότι η κληρονομία αυτού δεν υπερβαίνει τας 5.000 λιρών. Ο Καβάφης δεν εγκαταλείπει άλλους συγγενείς, εκτός των δύο ανεψιών, θυγατέρων των αδελφών αυτού¨.

Κι ο χρόνος περνά… Και στις 11 του Ιούνη λαμβάνει χώρα το 40ήμερο μνημόσυνο του στο ναό του Μπενακείου Ορφανοτροφείου… Κι ο χρόνος περνά… Και στις 22 Ιουνίου πραγματοποιείται το φιλολογικό του μνημόσυνο με πρωτοβουλία του Συλλόγου των Αποφοίτων, μνημόσυνο με διεθνή χαρακτήρα, αφού μεταξύ των εμβριθών ομιλητών υπήρχαν και μέλη των ξένων παροικιών της πόλης. Και την ίδια μέρα, σε άρθρο του ο Α. Λεοντής αναφέρεται στις τελευταίες στιγμές του ποιητή :

¨[…] Όταν έμαθα τες λεπτομέρειες της τελευταίας ημέρας του, είδα πόσον αστήρικτοι ήσαν οι ενδοιασμοί μου και πόσον το πνεύμα αυτό δεν ηττήθηκε, δεν έχασε την υπερηφάνεια, αλλά στάθηκε σε ωραίον ύψος κατά το αντίκρυσμα της μεγάλης στιγμής. Το χαμόγελο δεν τον εγκατέλειψε ούτε λεπτόν. Στους επισκέπτας που ήθελαν να τον εμψυχώσουν, απαντούσε με χειρονομίαν αποχαιρετισμού. Οι γύρω του εσκέπτοντο αν θα έπρεπε να του προτείνουν την ιερά κοινωνία, κανείς όμως δεν τολμούσε. Όλοι εφοβούντο ότι η πρότασις, που θα ισοδυναμούσε με αναγγελίαν οριστικής και αμέσου καταδίκης, θα κατέφερε σκληρότατον τραύμα κατά του ηθικού του. Τέλος, ο ιερεύς του Νοσοκομείου απεφάσισε να του υποδείξη δειλά την ανάγκη της μεταλήψεως, ο δε Καβάφης, αφού τον είδε με το διαπεραστικό βλέμμα του επί ολίγα δευτερόλεπτα, ένευσε καταφατικά. Προς αποφυγήν συγκινήσεως, ο ιερεύς ηθέλησε να κρύψη το δισκοπότηρον κατά την στιγμήν της κοινωνίας, ο ετοιμοθάνατος όμως, εξακολουθών να έχη πλήρη διαύγειαν πνεύματος, εζήτησε με εκφραστικήν χειρονομίαν την εμφάνισην του ιερού σκεύους. Εκοινώνησε με κατάνυξιν, αλλά με απόλυτον ψυχραιμίαν, κατόπιν ύψωσε και τα δύο χέρια και με το βλέμμα προς τα άνω εφάνη ότι προσηύχετο. Έπειτα εμειδίασε προς όλους τους γύρω και έκλεισε τους οφθαλμούς. Τους ήνοιγε κάθε λίγο και εχαμογέλα στους παρακολουθούντας την επιθανάτο αγωνία, έθετε την παλάμη στην καρδία για να εξακριβώση τους παλμούς της, το χέρι στο μέτωπο για να βεβαιωθή για την εγκεφαλική λειτουργία και διαβεβαίωνε με χειρονομίες και χαμόγελο τους άλλους, ότι ακόμα όλα πηγαίνουν καλά, έως ότου έκλεισε τέλος τα μάτια για να μην τα ανοίξη πια στο φως της ημέρας. Έτσι απέθανεν ο ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης […]¨.

Πηγές : ¨Ταχυδρόμος¨, Αλεξάνδρεια 24/10/1932, 4/11/1932, 1/5/1933, 9/6/1933 – ¨Φως¨, Κάιρο 22/8/1932, 24/10/1932, 1/5/1933, 2/5/1933, 22/6/1933

Ν. ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

Advertisements

About mkskoulios

Editor, researcher, writer
This entry was posted in Αταξινόμητα, Οι συνεργάτες μας, Πρόλογος. Bookmark the permalink.