Επίσκεψη στο εργαστήριο συντήρησης του τέμπλου και των εικόνων της Παναγίας του Εμπορειού.

Ο Ι.Ν. της Παναγίας του Εμπορειού πριν τις εργασίες αποκατάστασης

Γράφει  ο Μιχάλης Κ. Σκουλιός

Στις 19 Οκτωβρίου 2014, είχα δημοσιεύσει στη διαδικτυακή εφημερίδα «Φ.της Κ.» ένα άρθρο μου με τίτλο  «Η Μποργειανούλα» και βέβαια είχα αναρτήσει ένα σχετικό Video της μεγαλύτερης εκκλησιάς της Κάσου της Παναγίας του Εμπορειού, που γιορτάζει στις 8 Σεπτεμβρίου, (εορτή της Γεννήσεως της Θεοτόκου).

Σε ένα άλλο πάλι άρθρο, στην ίδια εφημερίδα, είχα αναφερθεί στη «Μελέτη στερέωσης και αποκατάστασης της Παναγίας του Εμπορειού» («Φ. της Κ.» 19 Οκτ. 2014) του Δρ. Αρχιτέκτονα Μηχανικού Άλκη Πρέπη, Επ. Καθηγητή Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και Εμπειρογνώμονος της UNESCO και του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Λίγες μέρες πριν αναχωρήσω από το νησί, τα βήματά μου με οδήγησαν στην Πέρα Παναγία, στο εργαστήριο «Συντήρησης του Τέμπλου και των Εικόνων» του παραπάνω ναού.

Το σπίτι-εργαστήριο συντήρησης τέμπλου & εικόνων στον οικισμό «Πέρα Παναγία»

Στο παλιό σπίτι του οικισμού της Πέρα Παναγίας, που παραχωρήθηκε για εργαστήριο, είχα την τύχη και βέβαια το χρόνο να ξεναγηθώ από τον σύμβουλο του έργου, τον κ. Στέργιο Στασινόπουλο, συντηρητή έργων τέχνης, πρώην υπεύθυνο του εργαστηρίου συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη στην Αθήνα, και τώρα υπεύθυνο της ομάδας συντήρησης του τέμπλου και των εικόνων της εκκλησιάς της Παναγίας του Εμπορειού. Ένα πρόσχαρο άνθρωπο, έναν αξιόλογο συντηρητή έργων τέχνης με εμπειρία 44 χρόνων σ’ αυτή τη δουλειά.

Τον κ. Στασινόπουλο είχε προσκαλέσει η Επιτροπή του ναού της Παναγίας του Εμπορειού μέσω του υπεύθυνου μηχανικού  αποκατάστασης του κ. Άλκη Πρέπη, και του ανέθεσε  τη σύσταση ομάδας συντήρησης του τέμπλου και των εικόνων της εκκλησιάς.

Προηγήθηκε η μελέτη έργου στην οποία υπεύθυνοι είναι η κ. Ελένη Βερόνικα Φαρμακαλίδου, συντηρήτρια έργων τέχνης στο Μουσείο Μπενάκη, UCL, με Μεταπτυχιακό στο Μετσόβιο πολυτεχνείο- Διδάκτωρ με 25 χρόνια εμπειρία και ο Χαρίλαος Γραμματικός, συντηρητής έργων τέχνης Μουσείου Μπενάκη, απόφοιτος ΤΕΙ με 23 χρόνια εμπειρία με σύμβουλο τον Στέργιο Στασινόπουλο.

Ο κ. Στέργιος Στασινόπουλος με τους δύο συνεργάτες του συντηρητές κ. Γιώργο Μαστροθόδωρο και κ. Πέτρο Χρηστίδη σε ώρα εργασίας

Ο «Παντοκράτωρ» από τον τρούλο της εκκλησιάς στο τραπέζι της συντήρησης

Μετά την έγκριση της μελέτης από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, η  ομάδα συντήρησης ξεκίνησε το Σεπτέμβριο του 2017, αλλά η περισσότερη δουλειά έγινε τους μήνες Μάρτιο-Ιούνιο του 2018. Συνήθως κάθε φορά αποτελείται από 3-4 άτομα, αξιόλογους συντηρητές έργων τέχνης, οι οποίοι είναι απόφοιτοι ΤΕΙ, με μεταπτυχιακό, διδακτορικό ή  υποψήφιοι διδάκτορες με πολυετή εμπειρία. Βέβαια, την κύρια ευθύνη φέρει ο κ. Στέργιος Σταστινόπουλος και τον έλεγχο η Εφορεία Αρχαιοτήτων που εδρεύει στη Ρόδο, με τον οποίο είχαμε μια μακρά συνομιλία για τις συντηρήσεις τέμπλου και εικόνων.

Φωτ. εικόνας πριν την συντήρηση                Φωτ: Στ. Στασινόπουλος

Φωτ. εικόνας μετά την συντήρηση               Φωτ.: Στ. Στασινόπουλος

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η Παναγία του Εμπορειού, (Γέννησης της Θεοτόκου) χρονολογικά είναι μία από τις οκτώ σταυροθολιακές εκκλησίες της Κάσου. Οι χρονολογίες των εικόνων και του βοτσαλωτού δείχνουν ότι η εκκλησία είχε ξεκινήσει πριν το 1842 και ολοκληρώθηκε το 1856, σύμφωνα πάντα με την επιγραφή στο βοτσαλωτό δάπεδο της δυτικής εισόδου.

Ως γνωστό, η εκκλησία κατασκευάστηκε με κοινή δαπάνη των Κασιωτών πάνω στα υπολείματα παλιότερης βασιλικής, που ανασκάφτηκε το 1843, από την οποία χρησιμοποιήθηκαν κίονες και κιονόκρανα. Ωστόσο, δεν είναι γνωστή η ταυτότητα των μαστόρων, των πρωτομαστόρων ή των αρχιτεκτόνων, που έκτισαν το ναό. Ο ναός έχει πρωτότυπη αρχιτεκτονική με χαρακτηριστικά βυζαντινά, αλλά και των σταυροθολιακών εκκλησιών της Δωδεκανήσου, με επί μέρους νεοκλασικά μορφολογικά στοιχεία. (Βλ.: ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΤΕΛΛΑΣ, «Οι Σταυροθολιακές εκκλησιές της Κάσου», «Καρπαθιακά», τόμος Δ, 2012).

Το τέμπλο, ο δεσποτικός θρόνος και τα προσκυνητάρια είναι απλά ξυλόγλυπτα και μιμούνται αντίστοιχα μαρμάρινα, βαμμένα με ανάλογα λευκά και γκρίζα.

Το τέμπλο είναι τριμερές, ξυλόγλυπτο, με αρχιτεκτονικά μέλη από λευκά και γκρίζα χρώματα και ανάγλυφη διακόσμηση, επιχρυσωμένη σε χρωματικό βάθος. Λευκοί ραβδωτοί ημικιονίσκοι ή απλοί πεσσίσκοι πλαισιώνουν τα θωράκια, τις δεσποτικές εικόνες και τις τοξωτές θύρες της ωραίας πύλης, του διακονικού και της πρόθεσης με τα τριφυλλόσχημα τόξα.

Το δωδεκάορτο αποτελείται από εικόνες με πλαίσια από κολωνάκια. Ο φυτικός διάκοσμος με κληματίδες επικρατεί στις οριζόντιες ανάγλυφες ζώνες πάνω και κάτω από το δωδεκάορτο, ενώ ενδιάμεσες οριζόντιες κορνίζες, πλάτους όσο και το τέμπλο, διατρέχουν σε όλο το ύψος.

Η διακόσμηση αυτή πιθανόν έχει γίνει από τον ζωγράφο του δωδεκάορτου. Ο μεγάλος σταυρός και τα λυπηρά περιβάλλονται από φύλλα και άνθη και στηρίζονται πάνω στην κορυφή της προεξοχής του τέμπλου, και στους ανάγλυφους δράκοντες.

Στο τέμπλο και στους τοίχους της εκκλησιάς, εκτίθενται μια ενδιαφέρουσα συλλογή από χρονολογημένες και κάποιες υπογεγραμμένες εικόνες.

Άλλη μια εικόνα στο στάδιο της συντήρησης

Εκτός από τη δεσποτική εικόνα του «Αγίου Νικολάου» (1842), χρονολογικά ακολουθούν: ο «Βασιλεύς των Ουρανών» του Κωνσταντίνου Φθενού (1852), η «Ελπίς των Χριστιανών» του Γεωργίου Πεδιώτου (1852), οι εικόνες του «Αγίου Αθανασίου», της «Ζωοδόχου Πηγής», του «Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου» και της «Αγίας Αικατερίνης» (1853), η «Αγία Κασσιανή» (1856), και η «Γέννηση της Θεοτόκου», την οποία ζωγράφισε ο Ιωάννης Λούβαρης στην Ερμούπολη της Σύρου (1872).

Οι εικόνες του δωδεκάορτου με εξαίρεση την κεντρική της «Ανάστασης» είναι ζωγραφισμένες από τον ίδιο ζωγράφο (1878). Η «Ανάσταση» είναι ζωγραφισμένη το 1875 από τους αδελφούς Αγαθάγγελο μοναχό και Κ. Βεζυρόπουλο, Κυδωνιείς, εργαζόμενους στη Σμύρνη.

Ο μεγάλος σταυρός τα λυπηρά και η Ωραία Πύλη, όπως και οι θύρες της προθέσεως και του διακονικού έχουν γίνει πιθανόν από τον ίδιο ζωγράφο που είναι επηρεασμένος από τη σχολή των Ναζαρηνών και μάλλον έχουν ζωγραφιστεί αρχές του 20ου αιώνα.

Η περίοδος της Ναζαρηνής ζωγραφικής στο Άγιο Όρος είναι η παραγωγικότερη καλλιτεχνική περίοδος σε εικόνες, (Βλ. «Ο Αγιογραφικός Οίκος των Ιωσαφαίων στα Καυσοκαλύβια», Παταπίου μοναχού Καυσοκαλυβίτη).

Επίσης, καθοριστικό ρόλο έπαιξε η πολυάριθμος παρουσία Ρώσων μοναχών, οι οποίοι ανέθεσαν τις παραγγελίες των φορητών εικόνων σε ελληνικά εργαστήρια αγιογραφίας. Ο αγιογραφικός οίκος των Ιωσαφαίων εγκαινιάζει την περίοδο αυτή και θα εξελιχθεί σε σχολή αγιογραφίας για πολλούς αγιογραφικούς οίκους της σκήτης των Καυσοκαλυβίων και της σκήτης Αγίας Άννας. Οι Καρυές θα γίνουν κέντρο καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Σημαντικό ρόλο έπαιξε η παρουσία της Ρωσικής σκήτης του Αγίου Ανδρέα, απ’ όπου προέρχονταν και οι περισσότερες παραγγελίες.

Προετοιμασία για τον «Παντοκράτορα» από τον κ. Στέργιο Στασινόπουλο

Όλα αυτά που σας εκθέτω, μου λέει ο κ. Στέργιος Στασινόπουλος στη συνομιλία μας, αναφέρονται στην «Μελέτη-Προτάσεις Συντήρησης του Τέμπλου και των Εικόνων» του Ι.Ν. Γέννησης Θεοτόκου, Εμπορειού Κάσου, Νομού Δωδεκανήσου, η οποία μελέτη εκπονήθηκε τον Μάιο του 2017 από τους υπεύθυνους συντήρησης του έργου, την κ. Βερόνικα Φαρμακαλίδου και τον Χαρίλαο Γραμματικό.

 

Λόγω της έκτασης της εκκλησιάς, υπάρχει μεγάλος αριθμός εικόνων για συντήρηση, λ.χ. στο δωδεκάορτο του τέμπλου, ενώ συνήθως σε άλλες εκκλησιές είναι 12-15 εικόνες, στην εκκλησιά του Εμπορειού υπήρχαν 25 εικόνες, και βέβαια εάν λάβουμε υπόψη μας το μεγάλο διάστημα πού έμειναν ασυντήρητες, αναδείχτηκαν πολλά προβλήματα… Όπως η φυσική φθορά. Η φθορά λόγω της γειτνίασης με τη θάλασσα και η «απολέπιση». Οι επεμβάσεις από ανθρώπινη ενέργεια, χωρίς βέβαια την πρόθεση καταστροφής, από άγνοια. Ο Βανδαλισμός από «ευσεβείς χριστιανούς», οι οποίοι χρησιμοποιούν το «ξύσμα» ως φάρμακο κ.α.π. παράγοντες…

Η μικρή «Παναγία της Μαίρης» στο «Ακρί»

 

Ο «Εξεστράτηκος» στη συνοικία του «Ακρί» της Αγίας Μαρίνας

Μετά από δύο μέρες, ένα απόγευμα, επισκεφθήκαμε με τον κ. Στέργιο Σταστινόπουλο, τους δύο συνεργάτες του συντηρητές, τον Γιώργο Μαστροθόδωρο  και τον Πέτρο Χρηστίδη, μια ολιγομελή ομάδα συμπατριωτών, δύο από τις παλιότερες εκκλησούλες της Αγίας Μαρίνας. Την «Παναγία της Μαίρης» και λίγα βήματα παραπέρα, τον «Εξεστράτηκο» ιδιοκτησίας Μαυρή, ο οποίος παλιότερα αποτελούσε την ενορία του «Ακρί» και μία από τις άλλες τέσσερις εκκλησιαστικές ενορίες του οικισμού της Αγίας Μαρίνας, κάποια χρόνια μετά το ολοκαύτωμα (Αγ. Μαρίνα, Τ. Σταυρός, Αγ. Τριάδα και Χρηστός Λάκκας στο Καστέλι).

Το ξυλόγλυπτο τέμπλο με τις εικόνες του «Εξεστράτηκου» στο «Ακρί»

Η εικόνα της Παναγίας από το τέμπλο του «Εξεστράτηκου»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Το ενδιαφέρον των συντηρητών εστιάστηκε στην παλαιότητα των μεγάλων και μικρών εικόνων που είναι αναρτημένες στα ξυλόγλυπτα τέμπλα των εκκλησιών, οι οποίες εικόνες έχουν μεγάλη φυσική φθορά, λόγω των κλιματολογικών συνθηκών, αλλά και της αφροντισιάς τους από γενέσεώς τους, αν και πριν αρκετά χρόνια έγινε μεταξύ άλλων, κάποια καταμέτρηση των εικόνων των μικρών εκκλησιών του νησιού από το Δήμο, όπως και η φωτογράφησή τους… Ωστόσο, παραμένει άγνωστη η ταυτότητα των ζωγράφων, όπως και η ακριβής χρονολόγησή τους με μια πρόχειρη ματιά σε μια απογευματινή επίσκεψη. Για τις συγκεκριμένες εκκλησιές, οι συντηρητές έβγαλαν κάποιες πρόχειρες φωτογραφίες, οι οποίες θα αξιολογηθούν για να δώσουν ολοκληρωμένες και σαφείς πληροφορίες.

Αναμνηστική φωτ. στην αυλή του «Εξεστράτηκου» από αριστερά Γ. Στρατιώτης, Μ.Ι.Φραγκούλη, Αικ. Δ. Ερωτόκριτου, Αικ. Ι. Διακάκη, Μ.Κ. Σκουλιός, Στέργιος & Άρης Στασινόπουλος, Π. Χρηστίδης, Γιάννης Φραγκούλης και Μανόλης Καρβουνάς.  Φωτ. : Γ. Μαστροθόδωρος

Κλείνοντας το μικρό αυτό οδοιπορικό στο εργαστήρι συντήρησης τέμπλου και εικόνων της Παναγίας Εμπορειού, θα ήταν άδικο να μην αναφέρω και στους υπόλοιπους συνεργάτες του δύσκολου και σημαντικού αυτού έργου, οι οποίοι έχουν εμπειρία από 7-25 χρόνια καθένας τους, και  αθόρυβα εργάζονται στο νησί μας: Ραλλού Αβραμίδου: συντηρήτρια έργων τέχνης, απόφοιτο ΤΕΙ. Αλέξανδρο Κωνσταντά: συντηρητή έργων τέχνης, Ανωτάτη Εκκλησιαστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης-Τμήμα Διαχείρισης Εκκλησιαστικών Κειμηλίων, με μετεκπαίδευση στο Αριστοτέλειο Θεσσαλονίκης. Γιώργο Μαστροθόδωρο: συντηρητή έργων τέχνης, απόφοιτο ΤΕΙ, διδάκτορα. Άγγελο Μπλιά: συντηρητή έργων τέχνης. Νικόλαο Σμυρνάκη: συντηρητή έργων τέχνης Μουσείου Μπενάκη. Δημήτρη Χατζηγιάννη: συντηρητή έργων τέχνης, απόφοιτο ΤΕΙ, υποψήφιο διδάκτορα. Και τέλος, Πέτρο Χρηστίδη: συντηρητή έργων τέχνης, Ανώτατη εκκλησιαστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης-Τμήμα Διαχείρισης Εκκλησιαστικών Κειμηλίων στο Βυζαντινό μουσείο Θεσσαλονίκης.

Μιχάλης Κ. Σκουλιός

Κάσος 10.9.2019

About mkskoulios

Editor, researcher, writer
This entry was posted in Από καλλιτεχνική άποψη..., Ανταποκρίσεις από την Κάσο, Ιστορικά - Λαογραφικά Θέματα, Πρόλογος, Σύντομες Ειδήσεις. Bookmark the permalink.